İnsan hayatın her döneminde çeşitli zorluklarla, aşılması gereken engellerle karşılaşmıştır. Özellikle de günümüzdeki modern yaşamın hızlı temposu, sosyal ve iş hayatının talepleri, ekonomik ve kişisel zorluklar ve belirsizlikler gibi sıkça karşılaşılan bir çok stres faktörü psikolojiyi doğrudan etkilemektedir. Bu yazımızda stres kavramına genel bir bakışın yanında, stres türleri, stres aşamaları, stres yönetimi gibi merak edilen diğer alt başlıklar da yer almaktadır.


Stres Nedir? 

Stres, Birey ile çevre etkileşimi sonucunda ortaya çıkan doğal bir olgudur. Stres denildiğinde aklımıza ilk olarak olumsuz durumlar gelebilir ancak hayatta olumsuzluklar her zaman vardır. Bu nedenle bardağa dolu tarafından baktığımızda bazı stres faktörlerinin aslında bizi motive ettiğini görürüz.

Stres, başa çıkılması gereken bir durum karşısında bedenimizin veya zihnimizin verdiği olumlu yada olumsuz tepkilerin genel adıdır. Ruh ve beden hem kendi içinde hem de çevresiyle bir denge içinde kalmaya çalışır. Ancak bazı durumlarda -örneğin dengenin bozulmasına yönelik bir tehdit algılandığında- vücut, çeşitli stres tepkileri ile karşılık verir.

Stres Kaynağı, Birey için tehlike ve tehdit oluşturabilecek her türlü dış olay ''Stres Kaynağı'' olarak, bireyin stres kaynağı ile baş edebilmek için gösterdiği her türlü tepkidir ise ''Stres Reaksiyonu'' olarak adlandırılır.


Stres Çeşitleri Nelerdir?

  • Akut Stres: Hemen hemen hergün karşılaştığımız, kısa süreli ve zararsız stres çeşitidir. (Örnek : Metrobüsün çok kalabalık olması, İşe geç kalmak vb.)
  • Periyodik Stres: Akut Stres ile düzenli olarak karşılaştığımızda vucüdumuzun tepkiler vermeye başladığı  kısmen uzun süreli stres çeşitidir. (Örnek : Gerginlik, Dalgınlık, Unutkanlık vb.)
  • Kronik Stres: Periyodik Strese sürekli maruz kalındığında vücudumuzun uzun vadeli  ve ağır tepkiler vermesine yol açan stres çeşitidir. (Örnek : Migren, Uykusuzluk, Kilo Kaybı vb.)
  • Olumlu Stres: Motivasyonu arttırarak performansı yükselten stres türüdür. (Örnek : Yeni bir projeye başlamanın heyecanı vb.)
  • Olumsuz Stres: Fiziksel veya zihinsel olarak performansı düşüren stres türüdür. (Örnek : Finansal kaygılar, gelecek belirsizlikleri vb.)

Stres Nedenleri Nelerdir?

Stresin nedenleri bireyin yaşamında karşılaştığı farklı içsel ve dışsal etkenlerden kaynaklanabilir. Bu etkenler genel olarak stresör olarak adlandırılır ve bireyin psikolojik veya fiziksel dengesini zorlayan durumları ifade eder. Stresin ortaya çıkmasında hem bireysel özellikler hem de çevresel koşullar önemli rol oynar. Stres nedenleri genel olarak şu şekilde sınıflandırılabilir:

  • Bireysel nedenler: Bireyin kişilik özellikleri, beklentileri ve olayları algılama biçimi stres düzeyini etkileyebilir. Örneğin: mükemmeliyetçilik, düşük özgüven, başarısızlık korkusu, yüksek beklentiler vb.
  • Çevresel nedenler: Bireyin içinde bulunduğu sosyal ve fiziksel çevreden kaynaklanan faktörler stres oluşturabilir. Örneğin: gürültü, kalabalık ortamlar, yoğun trafik, yaşam koşullarındaki zorluklar vb.
  • İş veya akademik yaşam kaynaklı nedenler: İş hayatı ya da eğitim sürecinde yaşanan baskı ve sorumluluklar stres yaratabilir. Örneğin: yoğun iş yükü, sınav stresi, zaman baskısı, performans beklentisi vb.
  • Sosyal nedenler: İnsan ilişkilerinde yaşanan sorunlar da stresin önemli kaynakları arasındadır. Örneğin: aile içi çatışmalar, arkadaşlık problemleri, sosyal destek eksikliği vb.
  • Yaşam olayları: Bireyin hayatında meydana gelen önemli değişiklikler stres oluşturabilir. Örneğin: taşınma, iş değişikliği, evlilik, boşanma veya bir yakının kaybı vb.

Bu faktörler tek başına ya da birlikte bireyin stres düzeyini artırabilir. Ayrıca bireyin bu durumları algılama biçimi ve başa çıkma becerileri de stresin şiddetini belirleyen önemli unsurlar arasında yer almaktadır.

Stresin Belirtileri Nelerdir?

Stres, bireyin karşılaştığı zorlayıcı durumlara verdiği doğal bir tepki olup hem bedensel hem de psikolojik belirtilerle kendini gösterebilir. Bu belirtiler bireyin günlük yaşamını, düşünce yapısını ve davranışlarını etkileyebilir. Stres belirtileri genellikle fiziksel, psikolojik ve davranışsal olmak üzere üç ana grupta incelenmektedir:

  • Fiziksel belirtiler: Stres durumunda vücut çeşitli fizyolojik tepkiler verebilir. Örneğin: baş ağrısı, kas gerginliği, yüz kızarıklığı, el/ayak titremesi, mide problemleri, hızlı kalp atışı, yorgunluk, uyku problemleri vb.
  • Psikolojik belirtiler: Stres bireyin duygu ve düşünce dünyasında çeşitli değişikliklere neden olabilir. Örneğin: kaygı, huzursuzluk, sinirlilik, dikkat dağınıklığı, motivasyon kaybı, karamsarlık vb.
  • Davranışsal belirtiler: Stres altında olan bireylerin günlük davranışlarında bazı değişimler görülebilir. Örneğin: aşırı yemek yeme veya iştahsızlık, sosyal ortamlardan uzaklaşma, sigara veya kafein tüketiminde artış, erteleme davranışı vb.

Bu belirtiler bireyden bireye farklılık gösterebilir ve stresin süresi ile şiddetine bağlı olarak değişebilir. Uzun süre devam eden ve kontrol altına alınmayan stres, bireyin hem psikolojik hem de fiziksel sağlığını olumsuz yönde etkileyebilmektedir.

Stres Aşamaları Nelerdir?

  • Alarm Aşaması: Stresin farkedildiği ilk aşamadır. (Örnek : Stresin meydana gelme ihtimali bile başlı başına bir stres kaynağıdır.)
  • Direnç Aşaması: Alarma Aşaması'na karşı verilen tepkilerin olduğu süreçtir. (Örnek : Tüm stres reaksiyonları birer direnç örneğidir.)
  • Bitkinlik Aşaması: Direnç Aşaması'ndaki tüm mücadeleye rağmen uzun süreli stresten kaçınılmaz ise kişinin ruh ve beden sağlığı bozulmaya başlar. (Örnek : Depresyon.)

Stres Yönetimi İpuçları

  • Strese yol açabilecek durumları önceden planlamak ve hazırlıklı olmak. (Örneğin alıştırma yapmak)
  • Aşırı uyarıcı ya da aşırı yatıştırıcı gıdalardan kaçınmak (Örneğin kafein/şeker alımını dengelemek)
  • Sosyal ilişkileri güçlü tutmak (Örneğin yargılamayan, destekleyen arkadaşlar edinmek)
  • Günlük rutin oluşturmak (Örneğin yeme, içme, uyku saatlerinin düzenli olması)
  • Hobi ve rahatlatıcı aktivitelere zaman ayırmak (Örneğin doğa yürüyüşü yapmak)

İnteraktif Stres Testi

1) Stres kavramının sizde çağrıştırdığı en az üç şeyi bir kağıda yazın.

2) Yazıklarınızın ''stres kaynağı'' mı yoksa ''stres reaksiyonu'' mu olduğunu kategorilere ayırın.

3) Herhangi birini seçin, eğer stres kaynağı ise reaksiyonunu, reaksiyon ise kaynağını bulmaya çalışın ve bunları maddeler halinde eşleştirin.

4) Her madde üzerine ayrı ayrı düşünerek çözüm için yapmanız gerekenleri keşfedin.

5) Aklınıza bir çözüm gelmiyorsa uzman desteği almaktan çekinmeyin.