Bilişsel psikoloji, insan zihninin işleyişini anlamaya yönelik araştırmaları içeren psikolojinin temel alt dallarından biridir. İnsanların bilgiyi nasıl algıladığını, işlediğini, depoladığını ve kullandığını inceler. Kısacası, bilişsel psikoloji “zihinsel süreçleri bilimsel olarak anlama” hedefi taşır. Psikolojinin davranışçı ekolünde genellikle dış gözlemlenebilir davranışlara odaklanılırken; bilişsel psikoloji, davranışların arkasındaki zihinsel mekanizmaları inceleyerek psikolojiye yeni bir bakış açısı kazandırmıştır. Algı, hafıza, öğrenme, dikkat, problem çözme, karar verme ve dil gibi temel bilişsel süreçler bu alanın temel inceleme başlıklarını oluşturur.

Beynin işlevsel özelliklerinin karmaşık dünyasını bir çok insan merak etmiş ve bu konuda araştırma yapmışlardır. Beyni ve işleyişini daha net anlayabilmek için bilişsel psikoloji alanına da göz atmak şarttır. Bu nedenle insanlar ''Bilişsel psikoloji nedir?'', ''Zihinsel süreçler nelerdir?'', ''Beyin nasıl çalışır?'' gibi çeşitli soruların yanıtlarını merak etmektedir. Bu yazımızda bilişsel psikolojinin doğuşu, temel kavramları, araştırma yöntemleri, klasik teorileri ve günümüzdeki uygulamaları gibi konular kapsamlı bir şekilde incelenecektir.

Bilişsel Psikoloji Nedir?

Bilişsel Psikoloji, duygu, düşünce ve davranışların oluşumunda rolü olan tüm zihinsel süreçlerin ve beynin ilgili bölümlerinin incelendiği psikoloji alt dalıdır. Genel olarak bilginin edinilmesi, işlenmesi, depolanması ve kullanılmasını inceleyen bu alan deneysel yöntemlerden, bilişsel modellerden ve modern nörobilimden yararlanmaktadır.

Bilişsel Psikolojide Kullanılan Kavramlar Nelerdir?

Duyum: İç dünyamız ile dış dünya arasındaki bağlantı duyu sistemimiz sayesinde kurulur. Beş duyu organımızın (Görme, İşitme, Koklama, Dokunma, Tat) dış uyarıcılarla etkileşimidir.

Algı: Duyumların sinir sistemimizdeki sinir hücreleri (nöronlar) aracılığıyla beyindeki ilgili alanlara iletilip, bu alanlar tarafından yorumlanmasıdır. Yani zihnimiz dış dünyayı ham veri olarak değil, anlamlı bütünler hâlinde işler. Algı da duyusal bilgileri yorumlama sürecidir. Görsel veya işitsel yanılsamalar da bu yorumlama sürecinin bir ürünüdür.

Bilgi: Felsefik olarak ''suje (insan) ile obje (nesne) arasındaki ilişki sonucu ortaya çıkan her türlü ürün'' olarak tanımlanır. Bilişsel olarak ise ''zihnimizde yer ayırdığımız, dış dünya hakkındaki görüş ve düşünceler bütünü'' şeklinde tanımlayabiliriz.

Düşünce: Genellikle imgeler ve kavramlar aracılığıyla bir konu hakkında yorum yapabilme yeteneğidir. Yani bilgiyi işleme, anlamlandırma ve problemleri çözme amacıyla zihinde yürütülen bilinçli zihinsel süreçtir.

Dikkat: Düşünce gücünü bir veya daha fazla uyarana karşı yoğunlaştırabilme yeteneğidir.
  • Seçici Dikkat: Odaklanılan hedefin özellikle seçilmesi.
  • Süreklilik Dikkati: Belirlenen hedefe uzun süreli odaklanma.
  • Bölünmüş Dikkat: Aynı anda birden çok iş yapılması.

Bellek: Bilgilerin gerekli olduğu zaman geri çağırabileceğimiz şekilde, kısa süreli ya da uzun süreli olarak zihnimizde depolanmasıdır.
  • Kısa Süreli Bellek: Bilgiyi sınırlı kapasiteyle ve çok kısa bir süre tutan bellek türüdür.
  • Çalışma Belleği: Bilgiyi kısa süreli olarak tutarken aynı zamanda üzerinde işlem yapmamıza ve problemleri çözerken kullanmamıza olanak sağlayan aktif bellek sistemidir.
  • Uzun Süreli Bellek: Bilgilerin saatler, günler veya yıllar boyunca depolanabildiği ve gerektiğinde geri çağrılabildiği bellek türüdür.
  • Epizodik Bellek: Hatıraların depolandığı yerdir.
  • Semantik Bellek: Kitabi bilgilerin depolandığı yerdir.
  • Buraya tıklayarak Bellek Çeşitleri başlıklı yazımızı okuyabilirsiniz.

Öğrenme: Teorik olarak zihnimize yerleştirdiğimiz bilgilerin pratik olarak da kullanılabilecek kadar iyi kavranmasıdır. 
   
Karar Verme: Zihinsel olarak birden fazla seçenek arasında en uygun olanı diğer seçenekler ile karşılaştırabilme ve seçim yapabilme yeteneğidir.
  • Problem Çözme: Bireyin mevcut durum ile ulaşmak istediği hedef arasındaki engelleri aşmak için zihinsel stratejiler geliştirmesi ve uygulamasıdır. 
  • Sezgisel Düşünme: Bireyin hızlı, otomatik ve çoğu zaman bilinçli analiz yapmadan karar vermesidir.
  • Mantıksal Analiz: Problemi adım adım, kurallara ve neden–sonuç ilişkilerine dayanarak çözme sürecidir.
  • Kestirme Düşünce Yolları: Karar vermeyi hızlandıran ancak hataya yol açabilen zihinsel kısayollardır.
  • Karar Verme Yanlılıkları: Bireyin kararlarını farkında olmadan etkileyen sistematik düşünme hatalarıdır.

Dil: Duygu ve düşünceleri aktarmayı sağlayan ses veya sembol temelli iletişim sistemidir.

Bilişsel Psikolojinin Uygulama Alanları Nelerdir?


Eğitim: Etkili öğrenme stratejileri, hafıza teknikleri, öğrenme güçlükleri, sınav kaygısı yönetimi gibi konularda bilişsel psikolojiden sıkça yararlanılmaktadır.

Klinik Psikoloji: Bilişsel psikoloji, en yaygın kullanılan psikoterapi yötemlerinden olan Bilişsel Davranışçı Terapinin (BDT) temelini oluşturur ve olumsuz otomatik düşünceler, bilişsel çarpıtmalar ve inanç sistemleri ile doğrudan ilgilidir.

Yapay Zekâ ve Bilgisayar: Problem çözme becerileri, doğal dil işleme modelleri ve bellek mimarileri bilişsel psikolojiden esinlenilerek oluşturulmuştur. Ayrıca kullanıcı deneyimi, tasarım, ergonomi gibi konular da bilişsel ilkeler üzerine kuruludur.

Nöropsikoloji: Beyin hasarlarının doğrudan bilişsel süreçler üzerinde etkisi olmaktadır.

Bilişsel psikoloji, insan zihninin nasıl çalıştığını anlamaya yönelik bilimsel bir disiplindir ve psikolojinin en etkili alt dallarından biridir. Algıdan hafızaya, dikkat süreçlerinden karar vermeye kadar birçok zihinsel mekanizmayı araştırır. Modern psikoloji, yapay zekâ, nörobilim ve eğitim alanıyla güçlü bağlar kuran bilişsel psikoloji sayesinde insanı ve insan davranışlarını daha derin bir şekilde anlamamızı sağlamaktadır.