Kişilik bozuklukları, bireyin düşünce, duygu ve davranış örüntülerinde kalıcı bozulmalar ile kendini gösteren psikiyatrik rahatsızlıklardır. Bu bozukluklar, bireyin sosyal ilişkilerini, mesleki işlevselliğini ve genel yaşam kalitesini ciddi şekilde etkileyebilir.

Kişilik bozuklukları genellikle ergenlik veya erken yetişkinlik döneminde ortaya çıkar ve uzun süreli, kalıcı ve esnek olmayan davranış örüntüleri ile karakterizedir. Bu nedenle klasik psikiyatrik tanılardan farklı olarak, sadece belirli bir dönemde değil, yaşam boyu sürebilen kronik bozukluklardır.

Bu yazımızda, kişilik bozukluklarının tanımı, türleri, belirtileri, nedenleri, tanı süreci gibi merak edilen başlıkları detaylı şekilde inceleyeceğiz.

Kişilik Bozukluğu Nedir?

Kişilik Bozukluğu, olumlu bir benlik algısı oluşturmakta, yakın ve yapıcı ilişkiler sürdürmekte sürekli ve belirgin olarak zorluk yaşanmasıyla gözlemlenen psikolojik bir sorundur. Başka bir deyişle kişilik bozuklukları, bireyin çevresiyle ve kendisiyle uyum sağlayamamasına yol açan kalıcı ve esnek olmayan davranış, düşünce ve duygu örüntüleri ile karakterize olan bu bozukluk, DSM-5 (Amerikan Psikiyatri Birliği) ve ICD-10 (Dünya Sağlık Örgütü) sınıflamalarında kişilik bozuklukları, üç ana grupta incelenmektedir.

Kişilik Bozukluğu Çeşitleri Nelerdir?

A Grubu (Tuhaf/Sıradışı) Kişilik Bozuklukları
  • Paranoid Kişilik: Bu bireyler başkalarına karşı güvensizlik duyarlar ve aşırı kuşkucu davranırlar.
  • Şizoid Kişilik: Bu bireyler toplumsal ilişkilerden kopma seviyesine gelmiştir ve duygularını sınırlı şekilde gösterirler. Yani sosyal ilişkilerde kopukluk ve duygularda donukluk gözlemlenir.
  • Şizotipal Kişilik: Bu bireyler yakın ilişkiler kurmakta zorlanırlar, bilişsel çarpıtmalar ve sıradışı davranışlar gösterirler. Tuhaf inançlar ve garip davranışlar ile gözlemlenebilir.

B Grubu (Dramatik/Değişken) Kişilik Bozuklukları
  • Antisosyal Kişilik: Bu bireyler başkalarının haklarını umursamayacak ve çiğneyecek şekilde benlik algısı geliştirirler. Yani empati yoksunluğu ve suç meyili gözlemlenebilir.
  • Borderline Kişilik: Bu bireyler benlik algılarında, duygulanımlarında ve ilişkilerinde belirgin şekilde tutarsız ve dürtüsellerdir. Duygusal dengesizlik, terk edilme korkusu, kendine zarar davranışları ile karakterizedir.
  • Histriyonik Kişilik: Bu bireyler aşırı duygusaldır ve ilgi çekme arayışı içerisindelerdir. Sıkça dramatik ve abartılı davranışlar sergiledikleri gözlemlenir.
  • Narsistik Kişilik: Bu bireylerde beğenilme gereksinimi, kendini başkalarından üstün görme, empati kuramama, hayranlık arayışı gibi özellikler vardır.

C Grubu (Kaygılı/Korkulu) Kişilik Bozuklukları
  • Bağımlı Kişilik: Bu bireylerde ayrılma korkusuna bağlı boyun eğici davranışlar gözlemlenir. Başkalarına aşırı bağımlılığın yanında tek başına karar vermede güçlük de gözlemlenebilir.
  • Çekingen (Kaçınan) Kişilik: Bu bireyler kendilerini toplum içerisinde yetersiz hissederler, olumsuz yorumlara aşırı duyarlıdırlar ve düşük özgüven gözlemlenir.
  • Obsesif Kompulsif Kişilik: Bu bireyler her şeyin eksiksiz, düzenli olmasını isterler ve bunu sürekli denetim altında tutmaya çalışırlar. Fazla mükemmeliyetçilik şeklinde gözlemlenir.

Kişilik Bozukluklarının Belirtileri Nelerdir?

Kişilik bozukluklarında belirtiler, bireyin düşünce, duygu ve davranış örüntülerinde kalıcı ve işlevselliği bozan değişiklikler şeklinde ortaya çıkar:

Düşünce Bozuklukları: Aşırı şüphecilik, irrasyonel inançlar, gerçeklikten kopma vb.
Duygusal Bozukluklar: Ani öfke, aşırı üzüntü, duygusal boşluk hissi vb.
Davranış Bozuklukları: İlişkilerde istikrarsızlık, kendine veya başkasına zarar verme, aşırı kontrol veya kayıtsızlık vb.
Sosyal İşlevsellikte Bozulma: İş veya okul performansında düşüş, sosyal izolasyon, çatışmalar vb.

Kişilik Bozukluklarının Nedenleri ve Risk Faktörleri Nelerdir?

Kişilik bozukluklarının gelişimi, biyolojik, psikolojik ve çevresel etmenlerin etkileşimiyle şekillenir:

Genetik Faktörler: Ailede kişilik bozukluğu veya psikiyatrik rahatsızlık öyküsü, genetik yatkınlık, beyin yapısında veya nörotransmitter işlevlerinde farklılık vb.
Biyolojik Faktörler: Beyin yapısı ve işlevlerindeki farklılıklar, nörotransmitter dengesizlikleri, özellikle serotonin ve dopamin ilgisi vb.
Çevresel Faktörler: Erken çocukluk travmaları, ihmal veya istismar, aile içi çatışmalar, yetersiz ebeveynlik veya aşırı baskıcı ortam, sosyal izolasyon ve akran ilişkilerindeki sorunlar vb.

Kişilik Bozukluklarının Önemi Nedir?

  • Sosyal ilişkilerde çatışmalar ve izolasyon yaşanabilir,
  • İş ve okul performansında düşüş olabilir,
  • Depresyon, anksiyete gibi psikolojik sorunlara yol açabilir,
  • Madde kullanım riskinde artış gözlemlenebilir,
  • Erken tanı ve uygun tedavi ile yaşam kalitesi artırılabilir.