Bellek, insan zihninin öğrenme, hatırlama ve deneyimlerden anlam çıkarma süreçlerini mümkün kılan temel bilişsel işlevlerden birisidir. Sadece geçmişi depolamakla kalmaz, aynı zamanda geleceğe yönelik karar alabilme, problem çözme, ilişki kurma ve kimlik duygusu geliştirme gibi birçok işleve de önemli katkılar sunar. Bu makalede bellek, belleğin nasıl çalıştığı, bellek sistemlerinin türleri ve her bir belleğin işlevsel özellikleri kapsamlı bir şekilde yer almaktadır.


Bellek (Hafıza) Nedir?

Bellek kavramının tam olarak neyi ifade ettiğini anlayabilmek için için öncellikle öğrenme kavramına bakmak gerekir. Öğrenme, yeni edinilen bilginin sinir sistemi vasıtasıyla işlenmesi ve davranışta değişime yol açması olarak tanımlanabilir.

Bellek ise öğrenme sürecinde edilen bilginin işlenmesi, kodlanması, kaydedilmesi ve gerektiğinde geri getirilmesi sisteminin genel adıdır. Bu sistem sadece basit bir hatırlama işlemi değil aynı zamanda duygu, düşünce ve davranışları doğrudan etkileyebilen önemli bir bilişsel fonksiyondur.

Belleğin Çalışma Sistemi Nasıldır?

Beyinde gerçekleşen tüm karmaşık bilişsel işlevlerde olduğu gibi bellek sistemi de çeşitli aşamaların bir araya gelmesi sonucunda gerçekleşir. Bu aşamalar temel olarak 3-4 başlık altında düşünülebilir:

  • Kayıt: Bilginin ilk alındığı aşamadır. Karşılaşılan bilginin önem derecesine veya zihnin o andaki odak durumuna göre sonraki aşamaya geçilir.
  • Pekiştirme: Bilginin kategorize ve stabilize edildiği aynı zamanda zihinsel temsilinin oluşturulduğu aşamadır. Bu aşamada ne kadar çok zaman ve emek harcanırsa bilgi o kadar kalıcı olur.
  • Depolama: Bilginin ileride kullanılmak üzere saklandığı kısa veya uzun süreli aşamadır.
  • Geri Çağırma: Depodaki bir bilginin gerektiğinde kullanılmak üzere tekrar hatırlandığı aşamadır. Yani kısaca eski bir bilginin hatırlanması gibi düşünülebilir.

Ancak bu aşamalar birbirinden bağımsız düşünülemez. Herhangi bir aşamada gerçekleşen sorun veya aksama, diğer aşamaları da etkileyerek bellek sisteminin düzgün çalışmamasına yani unutmaya yol açabilir.

Bellek Çeşitleri Nelerdir?

Bellek çeşitleri kalıcılığına göre, içeriğine göre ve bilinç durumuna göre sınıflandırılabilir.

A) Kalıcılığına Göre Bellek Çeşitleri

  • Anlık (Duyusal) Bellek: Bilgiyi saniyeler kadar saklar ve ardından siler. Örneğin yeni öğrendiğimiz bir telefon numarasını rehberimize kaydedene kadar aklımızda tutabiliriz ancak rehberimize kaydettikten sonra artık aklımızda tutmaya gerek kalmayacağı için bu bilgi hemen silinir.
  • Kısa Süreli Bellek: Kısa süreliğine sınırlı kapasite bilgi saklar. Örneğin sadece sınavını geçmeye yönelik derslerine çalışan bir öğrenci öğrendiği bilgilerle sınavından başarılı bir şekilde geçer ancak ileride sınava girmesine gerek kalmayacağı için bu bilgiler dersten geçtikten sonra hafızasından silinebilir.
  • Uzun Süreli Bellek: Limitsiz kapasiteyle yıllarca hatta ömür boyu saklanabilir. Örneğin ilk okul öğretmeninin adı, ilk evcil hayvanın cinsi gibi bilgiler hayatımızda önemli yer edindiği için bu bilgilerin ileride unutulması oldukça zordur, uzun yıllar geçse de hatırlanabilir.

B) İçeriğine Göre Bellek Çeşitleri

  • Semantik (Anlamsal) Bellek: Kişi yaşamından bağımsız olarak dış dünyaya dair bilgileri içerir. Örneğin ansiklopedik bilgiler, genel kültür bilgileri vb.
  • Epizodik (Öyküsel) Bellek: Zaman ve mekan bilgisi dahilinde geçmiş kişisel yaşantıyı içerir. Örneğin geçen yaz tatilinde ne yaptığını hatırlamak, okulun ilk gününde ne olduğunu hatırlamak, doğum gününde yaşananları hatırlamak vb.
  • Prosedürel (Motor) Bellek: Kişinin motor aktivitelerini kapsayan, tekrar edilerek öğrenilen bilgileri içerir. Örneğin yürümek, bisiklete binmek, yüzmek, gitar çalmak, araba kullanmak vb.

C) Bilinç Durumuna Göre Bellek Çeşitleri

  • Açık Bellek (Deklaratif): Diğer ismi bilinçtir. Her bilgi açık ve net bir şekilde ortadadır. Bilgiler direkt yani olduğu gibi hatırlanabilir.
  • Örtük Bellek (Non-Deklaratif): Diğer ismi bilinçaltı veya bilinçsizlik durumudur. Bilgiler simgeler veya imgeler vasıtasıyla saklanır ve dolaylı olarak hatırlanabilir.

D) Öğrenme Türüne Göre Bellek Çeşitleri

  • Sözel Bellek: Hafızaya kayıt edilecek bilginin yazılı bir metin vasıtasıyla öğrenilmesidir. Örneğin bir şiir ezberlemek.
  • Sayısal Bellek: Öğrenilecek bilginin matematiksel olması yani sayılar ve rakamlar içermesi durumunda kullanılan bellektir. Örneğin matematiksel bir formülü ezberlemek.
  • İşitsel Bellek: İşitme yoluyla edinilen bilgilerin bulunduğu bellektir. Örneğin eski bir müziği duyunca eski günlerin akla gelmesi.
  • Görsel Bellek: Bilginin görsel yönleri ile belleğe kayıt edilmesidir. Örneğin bir hırsızın eşgalini polise tarif edebilmek.

Hafıza Kaybı Nedir?

Hafıza kayıpları amnezi olarak adlandırılır ve birçok amnezi çeşidi vardır. Bunlardan en yaygınları Anterograd Amnezi (yeni bellek öğesi oluşturulamaması sonucu ileriye yönelik hafıza kaybı) durumu ve Retrograd Amnezi (geçmişe yönelik öğelerin hatırlanamadığı hafıza kaybı) duırumdur.

Hafıza Nasıl Güçlendirilir?

Hafızanın güçlendirilmesi ve geliştirilmesi için düzenli uyku, dengeli beslenme, sosyalleşmek, stresten uzaklaşmak, beyin jimnastiği olarak adlandırılan bilmece/bulmaca çözmek ve en önemlisi öğrenmeye sürekli devam etmek gereklidir. Yani düzenli tekrar yapmak, anlamlı bağlantılar kurmak, duygusal bağ kurmak, parçalara ayırarak öğrenmek veya bilgileri aktif kullanmak gibi yöntemler hafızanın güçlenmesi için önemlidir.