Günlük hayatta teori kelimesi genellikle henüz gerçekleşmemiş olaylara dair çeşitli tahminler veya varsayımlar için kullanılsa da bilimsel anlamda teori, kanıtlara dayalı sistematik bilgi bütünü olarak özetlenebilir. Bilim dallarının bir çoğunda olduğu gibi psikolojide de teoriler önemli bir yer tutmaktadır. 

Bu yazımızda insanın karmaşık duygu, düşünce ve davranışlarının neden ve nasıl gerçekleştiğine dair yapılan gözlemler, deneyler, tespitler veya çıkarımlar gibi çeşitli yöntemler sonucunda açıklamaya çalışan çeşitli teoriler yer almaktadır. 

Öncelikle burada yer alan teorilerden bazıları gerçekten bilimsel olarak araştırılmış teoriler, bazıları felsefi kavramlar, bazıları ise bilimsel bir teoriden ziyade psikolojik mesaj taşıyan metaforik hikâyelerdir. Bu nedenle buradaki teoriler birbirinden bağımsız veya birbiriyle alakasız gözükseler de her birinden farklı bir çıkarım yapmak mümkündür.

1) Evrim Teorisi: Adından birçok farklı alanda sıkça söz edilen en popüler teorilerden birisidir. Canlıların nesiller boyunca çevrelerine adaptasyon yani uyum sağlayabilmek için gelişip değiştiğini öne sürmektedir. Charles Darwin'in geliştirdiği doğal seçilim adlı yaklaşımına göre, kalıtsal özellikleri bulundukları çevrede üreme ve hayatta kalma avantajı sağlayan canlılar bu özelliklerini sonraki nesillere daha fazla aktarırlar ve bu süreç uzun yıllar boyunca devam eder. Bu teorinin psikoloji ile bağlantısı ise evrimsel psikoloji adı verilen alanda araştırılmaktadır. Örneğin tehlikeden kaçınma eğilimi, bir sosyal gruba ait olma ihtiyacı, korku ve tehditlere karşı tepkiler gibi konularda yalnızca bilişsel kararlar değil aynı zamanda biyolojik ve evrimsel süreçlerin de payı olabilir.

2) Kaos Teorisi: Yine biyoloji alanından en az evrim teorisi kadar popüler olan bir başka teoridir. Bazı karmaşık sistemlerde başlangıç koşullarındaki çok küçük farklılıkların, zaman içerisinde birbirinden çok farklı sonuçlar doğurabileceğini öne sürmektedir. Bu durumun en bilinen örneği Kelebek Etkisi olarak adlandırılmaktadır. Bir kelebeğin kanat çırpmasının dünyanın başka bir yerindeki hava durumunu değiştirebileceği fikri, bu hassas dengeyi anlatmak için kullanılan güçlü bir metafordur. Bu teorinin psikoloji ile olan bağlantısı ise insan hayatında küçük, sıradan, önemsiz gözüken bir olayın ileride çok farklı sonuçlar doğurabileceğinden kaynaklıdır. Örneğin bir insanla tesadüfen tanışmak hayatının yönünü değiştirebilir, küçük bir alışkanlık yıllar içerisinde büyük sonuçlar yaratabilir, bir cümle insanın kendisine ve hayata bakışını değiştirebilir.

3) Kırık Cam Teorisi: Küçük düzensizlikler veya ihmal edilmişlik işaretlerinin zaman içerisinde daha büyük düzensizliklere zemin hazırlayacağına yönelik popüler bir teoridir. Örneğin bir binanın kırık camları onarılmadığında dışarıdan terk edilmiş veya sahipsiz gibi gözükerek başka insanların bu binanın sağlam camlarına da zarar vermekten çekinmeyeceğine yönelik varsayımlardır. Psikoloji ile olan bağlantısı ise insan davranışlarının çevresinden etkilenerek şekillenebilmesinden kaynaklıdır. Örneğin herkesin kuralları kolaylıkla ihlal ettiği bir yerde kurallara uyan kişiler de uymaktan vazgeçebilir.

4) Kirpi İkilemi Teorisi: Bu kavram Alman filozof Arthur Schopenhauer'in kirpi benzetmesine dayanmaktadır. Sigmund Freud da bu düşünceyi insanlar arasındaki ilişkileri açıklarken kullanarak popülaritesini arttırmıştır. Söz konusu hikayede soğuk havada ısınmak isteyen iki adet kirpi vardır. Isınmak için birbirlerine yaklaştıklarında dikenleri birbirlerinin canlarını acıtır, uzaklaştıklarında ise tekrardan üşümeye başlarlar.  Sonuç olarak hem birbirlerine dikenlerinin batmayacağı hem de birbirlerini ısıtabilecekleri en uygun mesafeyi bulmaya çalışırken hassas bir ayar gerekmektedir. Bu teorinin psikoloji ile bağlantısı ise insan ilişkilerindeki çelişkilere atıfta bulunmaktadır. Örneğin sevilmek isteriz ama reddedilmekten korkarız, yakınlaşmak isteriz ama özgürlüğümüzü kaybetmek istemeyiz, birine güvenmek isteriz ama geçmişte yaşadıklarımız nedeniyle çekiniriz.


5) Bambu Ağacı Teorisi: Kişisel gelişim dünyasında oldukça popüler olan bir metafordur. Hikayeye göre bambu ağacı toprağa ekildikten sonra uzunca bir süre gözle görülür belirgin bir büyüme göstermeyebilir ama yine de bu süreçte kök gelişimine devam eder ve hiç beklenmedik bir anda hızlıca boy atabilir. Bu teorinin psikoloji ile ilgili olan kısmı sabır, motivasyon ve uzun vadeli hedefler üzerinedir. Örneğin yeni bir beceri öğrenirken ilk başlarda zorlanmak ileride de zorlanılacağı anlamına gelmez, spor yaparken vücuttaki fiziksel değişim kısa vadede fark edilmez. Kısaca görünür sonuçların gecikmesi gelişimin ve değişimin duraksadığını göstermez.

6) Öğrenilmiş Çaresizlik Teorisi: Kişinin tekrar tekrar kontrol edemediği olumsuz durumlarla karşılaştığında, daha sonrasında değiştirebileceği durumlarda bile çaba göstermemeye yani olumsuzluğu kabullenmeye ve kanıksamaya başlayabileceğine yönelik teoridir. Psikoloji ile ilgili olan kısmı ise geçmiş deneyimlerin aslında gelecek deneyimlerden bağımsız olduğunun çoğu zaman göz ardı edilmesidir. Örneğin sürekli başarısız olduğu söylenen bir öğrenci, zamanla çalışsa bile başarılı olamayacağına inanarak çalışmayı komple bırakabilir.  

7) Sosyal Kanıt Teorisi: İnsanların ne yapacaklarını bilmediklerinde veya kararsız kaldıklarında başkalarının ne yaptıklarına bakarak karar verme süreçlerinin etkilenmesine dair bir teoridir. Örneğin bir restoranın önünde uzun kuyruklar oluşuyorsa o restoranın yemeklerinin lezzetli olduğunu varsayarak biz de oraya gitmeyi tercih edebilir.

8) Kendini Gerçekleştiren Kehanet Teorisi: Bir beklenti, kişinin davranışlarını değiştirerek zamanla kendi gerçekleşmesine katkıda bulunabilir. Örneğin bir öğrenci başarısız olacağına inanırsa, daha az çalışır, sınav sırasında daha fazla kaygılanır, sorulara odaklanmakta zorlanır ve başarısız olma ihtimali artar. Sonuç olarak öğrencinin başlangıçtaki inancı kendi sonucunu üretmeye katkıda bulunur.