Bir kişinin başka bir kişiyi duygusal, zihinsel veya davranışsal açıdan baskı altına alması, kontrol etmesi, rahatsız etmesi veya yıpratması anlamlarına gelen psikolojik şiddet kavramı, çoğu zaman fiziksel yaralanma bırakmadığı için gözle görülmeyebilen ancak etkileri uzun süre devam ettiği için çoğu zaman travmatik sonuçlar doğurabilen bir istismar biçimidir. Duygusal manipülasyon, hakaret, tehdit, aşağılama, sosyal izolasyon, değersizleştirme, kontrol etme ve korku yaratma gibi davranışlarla kendini gösteren psikolojik şiddet ile, romantik ilişkilerden aile içi ilişkilere, iş hayatından arkadaşlıklara kadar pek çok alanda karşılaşılabilmektedir. Bu yazımızda psikolojik şiddetin ne olduğu, nasıl ortaya çıktığı, mağdurlar üzerindeki etkileri ve bu tür bir şiddetten korunma yolları gibi başlıklar yer almaktadır.


Psikolojik Şiddet Nedir?

Psikolojik şiddet, bir kişinin yada kişilerin başka bir kişiyi yada kişileri duygusal olarak kontrol altına almak, aşağılamak, korkutmak veya izole etmek amacıyla kullandığı bir dizi davranış ve tutumdur. Diğer psikolojik manipülasyon tekniklerinden farklı olarak etkileri biraz daha karmaşık ve sonuçları biraz daha sert olabilmektedir ve gözle görülmese de burada da tıpkı fiziksel şiddette olduğu gibi güçlü olanın güçsüz olana yönelik bir üstünlüğü söz konusudur.   

Psikolojik Şiddet Türleri Nelerdir?

Psikolojik şiddet türleriyle hayatın çeşitli alanlarında çeşitli şekillerde karşılaşılabilir. Örneğin iş hayatında mobbing, okul hayatında akran zorbalığı, özel hayatta istismar gibi çeşitli şekillerde adlandırılabilirler. Karşılaşıldıkları yerlere göre farklı şekillerde adlandırılsalar da genel olarak herhangi bir fiziksel temas olmadan psikolojik manipülasyon teknikleri kullanılarak üstünlük kurmak amacıyla yapılan baskılama, yıldırma, rahatsız etme davranışları şeklinde sınıflandırılması mümkündür. Sıkça karşılaşılan bazı psikolojik şiddet unsurları işe şu şekilde özetlenebilir:

Aşağılama ve Küçümseme: Sürekli eleştirme, alay etme, değersizleştirme ve kişinin başarılarını küçümseme psikolojik şiddetin en yaygın biçimlerindendir. Örneğin, ''sen zaten hiçbir şeyi beceremezsin'', ''bunu zaten herkes yapardı'' gibi ifadeler kişinin özgüvenini zedeler ve zamanla kendini değersiz hissetmesine yol açar.

Tehdit ve Korkutma: Fiziksel şiddet uygulanmasa bile böyle bir şeyin ima edilmesi bile psikolojik şiddettir. Kişinin üzerinde korku duygusu vasıtasıyla kontrol kurulmaya çalışılır. Örneğin, ''ayrılırsan başına kötü şeyler gelir'', ''seni herkesin içinde rezil ederim'' tarzında ifadelerle gözlemlenebilir.

Sosyal İzolasyon ve Kontrol: Bu tekniği uygulayan kişi, mağdurun arkadaşları, ailesi veya sosyal çevresiyle iletişimini sınırlandırarak yönlendirmeye veya kendine bağımlı hale getirmeye çalışır. Örneğin, ''onlar senin arkandan konuşuyorlar onlara güvenme'', ''ben de senin gibiyim bana güvenebilirsin'' benzeri ifadelerle karşılaşılabilir.

Gerçeklik Algısını Bozma: Kișiye kendi düşüncelerinin yanlış olduğunu, hatırladıklarının gerçek olmadığını söyleyerek algısının manipüle edildiği yöntemdir. Bu teknik psikolojik şiddetin en ağır türlerinden biridir. Neyin yalan neyin gerçek olduğu iç içe geçtiği zaman kişi neye inanacağını bilemeyip boşluğa düşebilir ve bu durum kişinin en savunmasız kaldığı anlardan birisidir.

Sürekli Suçlama veya Suçlu Hissettirme: Şiddet uygulayan kişi, kendi hatalarını bile mağdura yükler ve onu her olayın sorumlusu gibi hissettirir. Özellikle iş hayatında ve ast/üst ilişkisinin katı olduğu ortamlarda gözlemlenebilir.

Duygusal İhmâl: Sevgi, ilgi, şefkat ve destekten mahrum bırakmak da psikolojik şiddetin bir türüdür. Özellikle ilişkilerde partnerin duygusal ihtiyaçlarını görmezden gelmesi ciddi sonuçlar doğurabilir.

Psikolojik Şiddetin Belirtileri Nelerdir?

Psikolojik şiddete maruz kalan kişiler çoğu zaman bunun farkına o esnada varamaz. Ancak aşağıdaki belirtiler çoğunlukla bu durumu ele verir:
  • Suçlu veya yetersiz hissetme: Kişi ne yaparsa yapsın ne kendini ne de karşı tarafı tatmin veya memnun edemiyorsa,
  • Yalnızlaşma veya yalnız hissetme: Psikolojik şiddeti uygulayan kişinin maddi veya manevi güçleri karşısında çaresiz ve tek kalmış hissediyorsa,
  • Kaygı, korku ve tedirginlik: Psikolojik şiddeti uygulayan kişi yanındayken huzurlu değilse, sürekli tetikte ve tedirgin haldeyse,
  • Özgüven kaybı: Yoğun eleştiri ve aşağılamaya maruz kalınması sonucunda zamanla kişi kendini değersiz görmeye başlamışsa,
  • Karar verememe: Kişi kendi kararlarını bile kendi başına alamayıp karşı tarafın tepkisine ve beklentisine göre karar vermeye başlamışsa,
  • Utanç duyma ve içe kapanma: Kişi yaşadıklarını başkalarına anlatmaya çekiniyorsa ve sessizleştiyse,
  • Duygusal dalgalanma: Karamsarlık, umutsuzluk, ani öfke patlamaları, anhedoni(hissizlik) gibi değişken duygular yaşıyorsa,
Özellikle de bu belirtilerden birkaçı belirgin şekilde gözlemlenebiliyorsa ortada bir psikolojik şiddet söz konusu olabilir.

Psikolojik Şiddetin Etkileri Nelerdir?

Psikolojik şiddetin yol açtığı sorunlar ve etkileri genellikle kısa vadelidir ve domino taşları gibi birbirlerini tetikleyebilirler. Sıkça karşılaşılan etkilerden bazıları şunlardır:

Akut Stres Bozukluğu: Yaşanan olayların ardından ani stres tepkilerinin gözlemlenmesi, el titremesi, ses tonu değişikliği gibi belirtiler.
Duygudurum Bozuklukları: Öfke kontrol sorunları, sinir krizleri gibi belirtiler.
Bağımlılık Başlangıçları: Alkol, sigara kullanımı veya yeme bozuklukları gibi belirtiler.
Düşük Benlik Saygısı: Kendine güven eksikliği, yetersizlik veya değersizlik hissi gibi belirtiler.
Anksiyete Bozuklukları: Kaygı, panik atak, endişe ve korku gibi belirtiler.
Sağlık Sorunları: Baş ağrıları, sindirim sorunları ve diğer fiziksel sağlık sorunları gibi belirtiler.

Psikolojik Şiddetten ve Etkilerinden Korunma Yolları Nelerdir?

Psikolojik şiddetin etkilerinden korunmak için şu seçenekler değerlendirilebilir:

Yetkililere Bildirmek: Psikolojik şiddetin yaşandığı konuma göre amir, sorumlu, müdür ve benzeri üst mercilere sorun bildirilebilir.
Ortamı Değiştirmek: Tüm çabalara rağmen psikolojik şiddetin önüne geçilemiyorsa ve sorun çözülemiyorsa mevcut okulu/şirketi/topluluğu değiştirmek bir seçenek olabilir.
Kalkan Oluşturmak: Kişisel gelişim ve benzeri konularda bilgili ve tecrübeli olmak psikolojik dayanıklılığı arttırarak psikolojik şiddetin etkilerini minimum düzeyde tutmaya yardımcı olabilir.
Profesyonel Yardım Almak: Bir psikolog veya psikiyatrist gibi bu alanda çalışan uzmanlar ile görüşerek karşılaştığınız sorunları çözmek amacıyla destek alınabilir.